فروشگاه تیتانیوم و نقرهفروشگاه زیورآلات پارسیان

نویسنده  : مهدی وجودی

www.vojoudi.com

صداي پاي زلزله در تبريز

مقدمه

ما در کشوري زندگي مي­کنيم که به صورت سنتي از زلزله به عنوان بلا ياد مي­شود. از نظر متخصصان، زمين لرزه پديده­اي کاملا طبيعي است که در راستاي تکامل کره­ زمين اتفاق مي­افتد. حال بايد ديد که چرا زمين­لرزه مي­تواند چنين خسارت بار و مصيبت آفرين باشد؟ شايد کليد آن در عدم درس گرفتن از اتفاقات گذشته و فراموشي است. زلزله همانند باران، که بصورت متناوب اتفاق مي­افتد، يک پديده تکرار پذير است. تنها تفاوت آن در مقايسه با باران اين است که زمان تکرار آن بسيار طولاني است و گاهي به صدها سال مي­رسد. در نتيجه عمر بشر آنچنان کوتاه است که نمي­تواند وقوع زمينلرزه ها را بصورت تکرار پذير و متناوب ببيند. تاريخ کهن ايران زمين علاوه بر مکتوب نمودن حوادث بشري، حوادث طبيعي را نيز ثبت نموده است. گاهي چنين به نظر مي­رسد که در کوچکترين فعاليتهاي روزمره از وجود چنين گنجينه کهني غافل مي­شويم و همان اشتباهي را که نياکان ما مرکتب شده­اند را دوباره تکرار مي­کنيم. بحث زمين لرزه نيز از چنين مقوله اي مستثنا نيست و تاريخ ما گزارشهايي از زمينلرزه هاي مخرب در گوشه و کنار اين مرز و بوم ارائه مي­نمايد. در اين بين تاريخ نويسان گزارشهاي متعددي را از زمينلرزه هاي ويرانگري در شهر تبريز ارائه نموده­اند. در مقاله حاضر پس از مرور اجمالي تاريخ زمين لرزه هاي شهر تبريز، به بررسي گسل مسبب اين زلزله­ها خواهيم پرداخت و در نهايت خواهيم ديد که در حال حاضر شرايط ساخت و ساز در اين شهر چگونه است و طرح جامع شهري اين شهر را به کدامين سو کشانده است.

تاريخ زلزله هاي شهر تبريز

تاريخ کهن شهر تبريز امکان ثبت زلزله­هاي تاريخي را فراهم آورده است؛ چرا که با وجود تمدن بشري، بلاياي بزرگ در تاريخ آن سرزمين ثبت شده اند که امکان مطالعه علمي پديده­هاي دوره­اي و تعيين دوره هاي بازگشت آنها را نيز فراهم مي­آورد که بدين دليل بررسي متون تاريخي در جستجوي زلزله­هاي گذشته امري بسيار مهم مي­باشد. جهت واقف شدن به اهميت موضوع زمين لرزه­هاي شهر تبريز، ذکر اين نکته کافي است که زلزله 18 دي ماه سال 1158 هـ.ش. (1780 ميلادي) به عنوان يکي از مخربترين و مرگبارترين زلزله­هاي جهان با 77 هزار کشته در ليستي که از سوي سازمان زمين شناسي آمريکا منتشر گرديده است، خودنمايي مي­کند.

آقاي يحيي ذکاء در کتابي تحت عنوان "زمين لرزه هاي تبريز" در يک کار تحقيقاتي بزرگ به بررسي پديده زمين لرزه در کتابهاي تاريخي و سفرنامه هاي مربوط به شهر تبريز پرداخته است و بترتيب تاريخ آنها را بيان نموده است. در مقاله حاضر نيازي به بيان دقيق يک به يک آنها نيست. فقط بيان اين نکته کافي است که شهر تبريز در طول تاريخ مکتوب خود 12 بار با خاک يکسان شده است [1]. تعدادي از اين تاريخهاي مهم عبارتند از: سال 791 ميلادي، 858، 1041، 1721، و آخرين زمين لرزه مهيب سال 1780 ميلادي.

لرزه خيزي شهر تبريز

قرار گرفتن تبريز در مجاورت دو خط گسله شمال تبريز و گسل آذرشهر (دهخوارقان) باعث مي­شود تا با جنبا شدن هرکدام از اين گسلهاي فعال، شهر تبريز و اطراف آن در معرض زلزله مهيبي قرار بگيرد. تحقيقات انجام شده توسط دکتر زارع و دکتر قنبري، و نيز تعيين گسل ها توسط بربريان نشان از خطر بسيار بالاي زلزله در اين شهر تاريخي دارد. سيستم گسل شمال تبريز در شمال و شمال شرقي فروافتادگي درياچه اروميه، يک پهنه شکستگي با طول عمومي حدود 250 کيلومتر مي­باشد. از طرف ديگر سيستم گسل دهخوارقان (آذرشهر)- تبريز با روند شمال شرقي-جنوب غربي در قسمت غربي شهر تبريز قرار دارد که اين دو سيستم دقيقا در محل شهر تبريز با هم تداخل مي­کنند. در پژوهشهاي پيشين نشان داده شده است که چنين پهنه هاي برخوردي در ناحيه شمال غربي ايران عموميت داشته و اساسا رخداد زمين لرزه هاي مخرب با روندهاي ياد شده کنترل مي­گردد. داده هاي بدست آمده از شبکه لرزه نگاري آذربايجان نشان از تراکم رويدادهاي لرزه­اي با بزرگاي 1 تا 4 در پيرامون اين دو سيستم گسل دارد. چنين داده هايي مويد فعال بودن اين گسل حتي در حال حاضر است بگونه­اي که زمين لرزه سال 1641 ميلادي دهخوارقان ( آذر شهر کنوني ) به احتمال زياد بر اثر جنبا شدن سيستم گسله اخير است. به اين ترتيب با در نظر گرفتن مرزها و گرههاي لرزه زمين ساختي ( که يکي از آنها بر شهر تبريز منطبق است )، گسيختگي مجدد گسل شمال تبريز محرز مي­باشد [1].

گسترش شهر

در سالهاي اخير شاهد گسترش اکثر شهرهاي ايران بوده­ايم که با افزايش جمعيت امري غيرقابل انکار است. ولي اينکه شهرها در چه مناطقي گسترش يابند، و با چه روندي اين ساخت و سازها انجام بپذيرند مهم است. شايد بتوان گفت که در شهري مثل تهران، گسترش شهر به سمت گسلها قبل از پيشرفت علوم وابسته به زلزله شناسي که به شناسايي گسلها انجاميد، اتفاق افتاده است و در اين مرحله امکان جلوگيري از اين روند وجود ندارد. اما در بسياري از شهرهاي ايران از جمله شهر تبريز وضعيت چنين نبوده است. مناطق بسيار وسيعي که تا چند سال اخير کاملا خالي از سکنه بوده­اند و با وجود مشخص بودن محل دقيق گسل و دلايل کافي مبني بر فعال بودن آن، ساخت و ساز به اين سمت هدايت شده است. گسل شمال تبريز که زماني از 3 کيلومتري شهر تبريز عبور مي­کرد، در حال حاضر جزو يکي از محله هاي شهر تبريز به حساب مي­آيد. شهرک هاي باغميشه، ولي امر، يوسف آباد و ارم دقيقا بر روي روند اصلي گسل شمال تبريز احداث شده­اند. فرض اينکه هرکجا ميخواهيم بسازيم، ولي محکم بسازيم، امري است که بشدت از سوي کارشناسان علم زلزله رد مي­شود. چرا که در تحقيقات اخير مشخص گرديده است که در نزديکي محل گسلش شرايط خاص و ويژه­اي حاکم است از جمله شتاب قائم بسيار زياد همانند آنچه که در زلزله بم شاهد بوديم و نيز تاثير بسيار مخرب زلزله هاي نزديک بر ساختمانهاي بلند بدليل ايجاد تغيير مکان بسيار زياد در اين سازه ها. بر اساس تحقيقي که در زمينه حريم گسلهاي ايران بصورت کلي انجام پذيرفته است، اين حريم حداقل 2 کيلومتر تعيين گرديده است [1].

خسارتهاي ناشي از زمين لرزه در تبريز

خسارتهايي که در اثر زمين­لرزه ايجاد مي­شوند، خسارتهايي مشخص و تجربه شده هستند که در زلزله هاي گذشته ايران و جهان، شاهد تکرار اين خسارتها بوده­ايم. اما آنچه که در تبريز علاوه بر خرابي معمول سازه­ها شاهد خواهيم بود، خسارتهايي همچون زمين لغزش است که قبلا هم در اوايل دهه هفتاد در تپه هاي وليعصر شاهد آن بوده ايم. خطرات ثانويه ديگري که در شهر تبريز انتظار مي­رود، خطر آتش سوزي بر اثر لوله کشي گاز، و نيز وجود پالايشگاه و پتروشيمي در مجاورت شهر تبريز است. از سوي ديگر يک سد تفريحي در منطقه بارنج تبريز در حال احداث است که در صورت عدم طراحي مناسب اين سد، با وجود اينکه مخزن سد زياد بزرگ نيست، ولي باز هم احتمال بروز سيل در صورت شکست احتمالي آن در مناطق پشت درياچه اين سد وجود دارد.

مسئول کسيت؟

گسترش شهرها بر اساس طرح جامع انجام مي­پذيرد. طرح جامع، محدوده هاي شهري را مشخص مي­کند و نيز کاربري اراضي مختلف را نيز تعيين مي­کند. از طرف ديگر گسترش شهر تبريز بر روي منطقه گسلي شمال تبريز، گسترش بي­رويه نيست. چرا که شاهد ساختارمند بودن اين مناطق هستيم که مشخص مي­کند بر اساس طرح جامع و يا طرحي که از سوي سازمانهاي متولي زمين و مسکن ديکته شده، انجام پذيرفته است. ساخت برجهاي نسبتا بلند دقيقا بر روي خط گسلي و نيز شهرکهايي که هنوز هم با شدت هرچه بيشتر گسترش آنها به پاي دامنه کوههاي شمالي شهر ادامه دارد، حاکي از برنامه مند بودن چنين گسترشي دارد. پس فرض اينکه اين گسترش توسط مردم و بدون در نظر گرفتن قوانين توسعه شهري انجام پذيرفته، کاملا رد مي­شود. پس مسئول کسي است که اجازه ساخت و ساز در اين منطقه را داده و مي­دهد.

نتيجه گيري

مدتهاست که بحث مديريت بحران در شرايط بروز حوادث غيرمترقبه از جمله زلزله، تبديل به بحث روز شده است. چرا بايد هميشه منتظر بروز شرايط بحراني باشيم و سپس اقدام به مديريت آن نماييم. چرا بايد همواره شاهد تلفات هزاران تن از هموطنان باشيم و سپس اقدام به مديريت اين شرايط کنيم و در نهايت با ارائه آمارهاي مربوط به زنده يابي و کفن و دفن و نيز بازسازي مناطق آسيب ديده افتخار کنيم؟ همين امروز، روزي است که بايد مديريت بحران را شروع کنيم. تمام متخصصان علم زلزله بر حتمي بودن بروز زلزله در شهر تبريز صحه ميگذارند و با توجه به نزديک شدن دوره بازگشت زمينلرزه هاي اين منطقه، خود را براي بروز فاجعه انساني و اقتصادي ديگري آماده مي­کنند. و بقول يکي از اساتيد، از همين امروز زمينلرزه آينده ايران را تسليت ميگويند. چرا بايد شرايطي را بوجود آوريم که جامعه علمي کشور که سالهاست در زمينه لرزه خيزي کشور تحقيق مي­کنند، حالا فقط بر اساس تصميم اشتباه، فقط به ابراز تاسف بسنده کنند. جامعه علمي کشور ايران، قدرت اجرايي ندارد و اين وظيفه مقامات اجرايي است که به تحقيقات کارشناسي ارج نهاده و به عنوان يک ارزش به آن بنگرند و با بکار بستن اين راهکارها حافظ جان و مال مردم باشند.

يک گفته قديمي است که مي­گويد: "عاقل کسي است که از يک سوراخ دوبار گزيده نشود"! آيا کشته شدن بيش از 30 هزار نفر از هموطنانمان در شهر بم، به اندازه کافي تکان دهنده نبود و باز هم منتظر زنگ خطر ديگري هستيم؟

آنچه که مسلم است عدم وجود ارگانهاي ناظر قوي و بي­طرف در نظام ساخت و ساز کشور، باعث گرديده تا از بي­اطلاعي مردم، در گسترش شهرها سوء استفاده گردد. در اين بين سازمان نظام مهندسي که خود را نماينده قشر مهندسان مي­داند، بايد با هوشياري هرچه بيشتر، اقدام به جلوگيري از تصميمات نادرست و خطرساز نمايد ولي آنچه که در سالهاي اخير از اين سازمان ديده­ايم کاملا نااميد کننده بوده است و متاسفانه اين سازمان به غير از تاييد نقشه، بهيچ عنوان جايگاهي در تصميم گيري هاي کلان ندارد و اين به ضعف ساختاري اين سازمان برمي­گردد. پس لازم است تا مردم خود با هوشياري نسبت به خطري که زندگي آنها را تهديد مي­کند اقدام به تهيه مسکن نمايند و اين چيزي نسيت که فقط در شهر تبريز مطرح باشد، چرا که در شهر مشهد، بندرعباس و بسياري از شهرهاي کشورمان شاهد اين معضل هستيم.

www.Hamkelasy.com