چکيده :

       ميانکاله يکی از زيستگاههای مهم و باارزش پرندگان مهاجر آبزی و تعدادی پرندگان بومی است . اين پناهگاه بازمانده تيپ اراضی مشجر ساحلی در ساحل دريای خزر است  و به علت دارا بودن موقعيت ويژه و منحصر به فرد اکولوژيکی و وجود خليج گرگان ، يکی از ذخاير با ارزش کره مسکون لقب گرفته است و سازمان جهانی يونسکو برای اين منطقه شناسنامه ويژه تهيه و مشخصات آن را به صورت کامل تشريح کرده و محلی به شمار آورده که بايد برای انجام کارهای علمی و پژوهشی بدقت مورد حفاظت قرار گيرد .

        اجتماعات گياهی و جانوری اين منطقه ارزش زيستگاهی ، حفاظتی و تحقيقاتی دارد ؛ ولی به دليل نبود برنامه ريزی مناسب در منطقه و قرار گرفتن آن در خط هجوم نوسانات آب دريای خزر ، عملا ارزشهای زيستگاهی رو به کاهش گذاشته است .که با برنامه ريزی اصولی توسط کارشناسان و برنامه ريزان و همچنين توسعه همکاری بين بخشهای دولتی و جامعه محلی در جهت حفاظت از تنوع زيستی مشکلات موجود  را تا اندازه ای برطرف کرد .

      همچنين می توان با هدفهايی مانند برنامه ريزی و ايجاد تأسيسات پذيرايی ، بسط شبکه تأسيسات تفريحی و سياحتی در قالب الگوهای ناحيه ای ، توجه به بازدهی اقتصادی سرمايه گذاری دولتی و غيردولتی ، توسعه شبکه های ارتباطی ، ايجاد تجهيزات جهانگردی با فناوری خاص ايران ، تأمين هماهنگ توسعه سياحتی متوازن با توسعه زيربنايی و صنعتی مناطق به هدفهای توسعه جهانگردی دست يافت . ايجاد اهداف فوق به کسب ارز و ايجاد اشتغال و رشد و ترقی شهرستان بهشهر و شهرهای ديگر منطقه منجر خواهد شد . 

واژگان کليدی :

حيات وحش ميانکاله ، تالاب ،  زيستگاه ، تهديد زيست محيطی ، اکوسيستم ، پناهگاه ، تفرج گاه 

       تالابها بوم سازگاريهای پيچيده و حياتی منحصر بفردی هستند که با توجه به گمان نادرست بشر از آنها بعنوان اراضی غير قابل استفاده بيشترين تخريب را به خود ديده اند و انسان انديشه ورز ! با تبديل آن به اراضی زارعی و شهرکهای مسکونی و ... در محو و زوال آن کوشيده است .

      عليرغم همه اين اقدامات ويرانگر ، تالابها با اشکال مختلف حياتی خود و با توجه به شرايط و موقعيت جغرافيايي در مناطق مختلف همچنان پايدار مانده و ضمن ايفاء نقش اکولوژيکی خود در طبيعت و ارائه ارزش ها و کارکردهای متنوع ، پناهگاهی حائز اهميت برای آخرين بازمانده های گونه های گياهی و جانوری در حال انقراض تالابی و حفظ تنوع زيستی به شمار می روند.

      منطقه مورد نظر محدوده و اطراف پناهگاه حيات وحش ميانکاله می باشد، ميانکاله به عنوان يکی از ذخاير زيست محيطی  کره مسکون در کنوانسيون رامسر شناخته شده است اين شبه جزيره نام خود را از دو کاله ( طرفين شمالی و جنوبی ) گرفته است و محصول فرآيند مرفولوژيکی جريان دائمی آب دريای خزر است. اين منطقه علاوه بر چشم اندازهای بی نظير و استثنايي ، دارای تنوع اکوسيستم مختلف گياهی و زيستگاهی بسيار مناسب و با ارزش برای وحوش مختلف به حساب می آيد .

       اين جزيره با چشم انداز طبيعی و زيست محيطی شگفت انگيز يک اکوسيستم کم نظير در سطح جهانی است و جزو مناطقی است که استعدادهای فراوانی برای ايجاد تفرج گسترده دارد . يعنی تفرج هايی مانند ماهيگيری ، شکار ، اسب دوانی ، جنگل پيمايی  که انجام آنها بدون ايجاد تأسيسات و يا تأسيسات مجهز امکانپذير است .

     نکته مهم اينکه ميانکاله به دليل موقعيت جغرافيايی و همچنين به دليل جزيره بودن ، می تواند نقش بازار مشترک ميان کشورهای همجوار ( آسيای ميانه ) و ايران ايفا کند .

تاريخچه :

پناهگاه حيات وحش ميانکاله در ابتدا  از سال 1348 بعنوان منطقه حفاظت شده و پس از آن با توجه به ويژگی های بوم شناختی و اهميت بعنوان رويشگاه و زيستگاه تعداد بيشماری از گونه های در معرض خطر و بويژه پرندگان مهاجر آبزی و همچنين استفاده علمی و آموزشی به پناهگاه حيات وحش ارتقاء و متعاقب آن در سال 1355 بعنوان يکی از ذخيره گاههای زيست سپهر به کميته برنامه انسان و کره مسکون يونسکو ( MAB   )  معرفی و انتخاب گرديد . اين منطقه و تالابهای همجوار آن با مساحت يکصدهزار هکتار از تالابهای کنوانسيون رامسر و از جمله مهمترين آنها در سطح کشور و منطقه محسوب می گردد ، بنحويکه همه ساله بيش از نيم ميليون قطعه پرنده از انواع مرغابی ، فلامينگو ، چنگر ، پليکان ، به اين تالاب مهاجرت و زمستان گذرانی می کنند .

موقعيت جغرافيايی :

        پناهگاه حيات وحش ميانکاله با تيپ تالابی ( A . E . J . K . M . SS . TS . W   ) در 12 کيلومتری شمال شهرستان بهشهر با وسعتی معادل 68800 هکتار با موقعيت جغرافيايي َ50 36

دقيقه عرض شمالی و َ17 53 طول شرقی به ارتفاع 26 - 21 متر پايين تر از سطح دريای آزاد و در منتهی اليه جنوب شرقی دريای مازندران واقع شده است. ميانکاله از شمال به دريای خزر ، از جنوب به خليج گرگان ، از شرق به وسيله تنگه باريکی از خشکی جدا می شود و از غرب  به زاغمرز بهشهر متصل می شود.

     پناهگاه از دو اکوسيستم بارز تالابی و شبه جزيره تشکيل شده و يکی از زيستگاه های مهم و با ارزش پرندگان آبزی و خشکزی می باشد.

منابع فيزيکی :

آب : عرصه پناهگاه بصورت کرانه ساحلی و حد فاصل بخش جلگه ای و دريای مازندران و با توجه به اين وضعيت جريان آبی سطحی و زير سطحی جنوبی از يک سو و همچنين دريای مازندران قرار گرفته به نحوی که در وضع شيميايی سفره آبهای شيرين زيرزميني منطقه تاثير بسزايی دارد و حسب بررسی سفره آب شيرين بر روی آب شور قرار گرفته و از طريق حفر چاه قابل بهره برداری است.

خاک : اراضی پست ساحلی با خاکهای ماسه ای ريز و يکنواخت و نرم و عميق و با توجه به منشأ دريايی و دوران زمين شناسی تحول نايافته و تنها در ناحيه سطحی ازتجربه بقايای گياهی کمی تيره تر

هستند.

اقليم : آب و هوای پناهگاه متأثر از اقليم بخش های جلگه ای جنوبی و بر اساس اطلاعات ميزان و متوسط بارندگی و دمای ساليانه و براساس طبقه بندی اقليمی نيمه مرطوب معتدل می باشد.

منابع بيولوژيکی :

گياهان :

    اراضی ساحلی و ماسه ای شبه جزيره ميانکاله با توجه به دوره زمين شناسی مربوطه و منشأ تشکيل  بعنوان اراضی بر جای مانده از پسروی دريای تتيس ، رويشگاه تيپ های مختلفی از جوامع گياهی در مراحل توالی بوده که در محدوده از سوی دريا به سمت خليج و بر اساس اولويت نقش شامل تيپ های مختلف به شرح زير می باشد :

1 - تيپ سازيل                                                      Juncus

2- رويش تپه های شنی              Sand dune                                      

3- تيپ انار تنگرس                                       Punica                                                 

4- تيپ انار تمشک                                      Punica - Rubus                                   

5- تيپ انار                                     Punica                                                          

6- تيپ سازيل                              Juncus                                                      

7- تيپ هالوفيت                                                                     Halophytes

    همچنين در بخش تالابی نيز گونه های مختلفی از گيهان آبزی و از نمونه گياهان شناور ، غوطه ور و حاشيه ای چون انواع زير مشاهده می گردند.

- Chara

- Potamogeton

- Lemna

- Polygonum

- Typha

- Phragmites

جانوران :

     جانوران به عنوان موجودات مصرف کننده و حلقه های ثانويه شبکه درهم تنيده حيات محسوب می گردند و تالابها زيستگاه گونه های مختلفی از آنها و بويژه آبزيان و پرندگان.

ماهيها :

    تالاب ميانکاله بعنوان محل زدآوری و پرورش بچه ماهيان (  nercery  ) گونه های مختلفی از انواع ماهيان دريای مازندران حائز اهميت است و بر اساس بررسی ليمنولوژيکی گونه هايی جون کپور ، انواع کفال ، کلمه ، سفيد ، سوف ، ماش ، کاراس بعنوان گونه های شاخص منطقه مورد شناسايی قرار گرفتند.

پستانداران :

     بر اساس گزارشات مستند تاريخی اين منطقه در گذشته ای نه چندان دور زيستگاه گونه های شاخص چون مرال ، يوزپلنگ  و گرگ بون  ، ليکن در حال حاضر پستانداران منطقه محدود به گربه جنگلی ،شغال ، گراز ، روباه ، خرگوش ، تی ، جوجه تيغی و انواع خفاش و جوندگان کوچک می باشد.

پرندگان :

     از ويژگی های بارز منطقه اهميت زيستگاهی جهت زمستان گذارانی گونه های مختلفی از پرندگان مهاجر آبزی و همچنين پرندگان بومی می باشد. همه ساله بيش از پانصد هزار قطعه پرنده شامل انواع مرغابی ، غاز ، قو ، فلامينگو ، پليکان و ... به اين پناهگاه مهاجرت می کنند،

برخی از عملکردهای طرح زيست محيطی اجرا شده در زمينه توانمند سازی جامعه محلی :

       اولين فعاليت ترويجی در ارتباط با ارتقا و توانمند سازی جامعه محلی از سوی تشکل خانه طبيعت ميانکاله، با مشارکت شورای اسلامی زاغمرز، شورای طايفه گری زاغمرز ، اداره محيط زيست و تربيت بدنی بهشهر و با حضور چندين هزار نفر از اهالی نقاطمختلف مازندران در کنار تالاب بين المللی لپو به اجرا درآمده همچنين جشن پرندگان در روز تالاب ها ، به صورت خودجوش و گسترده از طرف خانه طبيعت در تالاب ميانکاله به صورت مشترک با شبکه زيست محيطی شمال کشور و همراهی سازمان های مردمی ( NGO  ) از نقاط مختلف کشور برگزار شد و مقرر گرديد به صورت ساليانه استمرار يابد.

       اما فعاليتهای آموزشی ، تحقيقی و ترويجی در اين ارتباط صورت گرفته است شامل : تهيه جزوات آموزشی و بروشور پرنده شناسی برای 14 پرنده در معرض تهديد به صورت مشترک توسط جامعه محلی و بخش دولتی تهيه گرديد . برنامه پاکسازی ميانکاله به صورت تور جمعی جهت 60 نفر از مردم بهشهر ، زاغمرز و حومه با ارائه پرسشنامه به بازديدکنندگان و طرح مسائل تنوع زيستی ، با تأمين کل هزينه ها توسط شرکت کنندگان به صورت يک کار مشترک با اداره محيط زيست بهشهر به اجرا درآمد.

      تور علمی با شرکت بيش از 50 نفر از مردم زاغمرز و حومه و بهشهر جهت تکميل برنامه آموزش پايش و پرنده شناسی در ميانکاله با ارائه پرسش نامه به بازديدکنندگان و طرح مسائل تنوع زيستی ، به صورت کار مشترک با بخش دولتی ( اداره محيط زيست بهشهر ) به اجرا درآمد .

      مسابقه نقاشی از طبيعت ميانکاله در مدارس روستاهای اطراف ميانکاله با حضور فعال دانش آموزان و چاپ و تکثير نقاشی های برگزيده توسط سازمان ملل متّحد برای بچه های دنيا و همچنين اجرای برنامه گل گشت طبيعت گردی ميانکاله .

تهديدات  زيست محيطی :

   1-  بانک زمين :  اراضی جنوبی ميانکاله که اراضی شوره زار و غيرقابل کشاورزی بوده است ، مقرر شده است در سال 62 توسط وزارت جهد کشاورزی طی طرحی احياء و به کشاورزان منطقه واگذار شود 18 هزار هکتار زمين توسط وزير وقت جهاد کشاورزی به شرکت توسعه عمران اراضی با نام « بانک زمين » با هدف زهکشی در زمينهای منطقه واگذار شد تا به نوعی درجه شوری و غلظت خاک را کاهش دهند . اين در حالی است که حدود 11 هکتار از اين زمينها با پناهگاه حيات وحش ميانکاله مشترک است و واگذاری اين زمينها منع قانونی داشته است . فعاليت اين شرکت در زمينه توسعه آبزی پروری در منطقه است .

2- کشاورزی : با توجه به شيب اين اراضی به سمت خليج و تالاب حتی کشاورزی در منطقه هم آثار منفی دارد ؛ چون کود و سموم آنها وارد تالاب می شود و ممکن است بلايی که به سر تالاب انزلی در اثر ورود سموم و رشد گياه مخرب « آزولا » آمد ، برای تالاب ميانکاله هم رخ دهد و به نوعی نسل موجودات منطقه را مورد تهديد قرار دهد .

3- بندر اميرآباد : بندر اميرآباد موجبات تغيير کاربری يکهزار هکتار از اراضی غربی تالاب و پناهگاه حيات وحش ميانکاله را فراهم آورده . اين بندر می بايست منطقه ايی به مساحت 500 متر را به عنوان منطقه باقرزن ( ضربه گير ) همجوار با ضلع جنوبی پناهگاه حيات وحش ميانکاله درختکاری نمايد تا از اثرات آلودگی صوتی و نور ، نورافکنها و ديگر تبعات منفی بندر به پناهگاه بکاهد .

   صدای بوق کشتی ها و ازدياد جمعيت انسانی و آلودگی صوتی و مسائلی چون زباله صنعتی و انسانی در صورت عدم رعايت استانداردهای زيست محيطی توسط بندر می تواند برای ميانکاله مشکلاتی ايجاد نمايد . غرب پناهگاه حيات وحش ميانکاله که به تملک بندر اميرآباد و ايران صدرا و صنايع ديگر درآمده است . کريدور پروازی پرندگان مهاجر به ميانکاله بوده و با تملک و استقرار چنين صنايعی و رفت و آمد کاميونها ، قطارها و ازدحام جمعيت انسانی و روشنايی انواع نورافکنها پرندگان مهاجر کريدور پروازی خود را به ميانکاله تغيير داده و چه بسا مسير مهاجرت خود را به منطقه عوض و موجبات کاهش مهاجرت گونه های نادر منطقه فراهم آيد .

4- شرکت تعاونی صيادی در ساحل شمالی ميانکاله : شرکت تعاونی صيادی در ساحل دريای خزر حريم پناهگاه حيات وحش ميانکاله مشغول صيد انواع ماهيان می باشند که در اين شرکت ها 50 تا 80 نفر مشغول به کار صيادی می باشند  به نظر می رسد جمعيتی بالغ بر 14000 نفر در پناهگاه در اين ارتباط رفت و آمد می کنند که کنترل رفت و آمد اين تعداد زياد جمعيت انسانی و جلوگيری از تخلفات احتمالی توسط 32 شرکت تعاونی در زمينه شکار و صيد و تخريب زيستگاهها کار را بر مديريت پناهگاه سخت تر می نمايد .

کاربری های پيشنهادی :

در تعيين کاربری های مختلف برای شبه جزيره ميانکاله بايد به موارد زير توجه کرد :

-    توجه به استعدادهای زيست محيطی و حفظ حيات گياهان و بهبود شرايط زيست پرندگان مهاجر وحوش منطقه

-    توجه به محدوديت های طبيعی محل ، از نظر نوسانات سطح آب که حتی الامکان ساختمان ها به صورت مرتفع و با فاصله از زمين ساخته شوند و نيز خودداری از ساخت و ساز در مناطق اصلی حيات وحش و نيز احداث سد .

-    توجه به امکانات اقتصادی ، اجتماعی و سوابق تاريخی منطقه .

-    استفاده از کاربری های سبک برای شبه جزيره و انتقال کاربری سنگين به حاشيه بندر ترکمن.

-    احداث کمپ های اقامتی سبک و ويلاهای مناسب در قسمت شرقی شبه جزيره که دارای اراضی ماسه ای است .

-    فضاسازی پيرامون تالاب های منطقه اعم از تالاب های شمالی و جنوبی شبه جزيره .

-    برگزاری مسابقات ساحلی ( ورزشی ) ، قايقرانی ، شنا و ...

نکته حايز اهميت پس از تعيين کاربری ها ، تبليغ صحيح در مورد جزيره است . مانند تهيه شناسنامه از جاذبه های طبيعی منطقه همراه با عکس و اسلايد ، کارت پستال ، فيلم و نقشه های راهنما ، تهيه بروشور های تبليغاتی و پخش آن ميان مسافران است .

نتيجه گيری :

    با توجه به اينکه شبه جزيره ميانکاله به دليل برخورداری از تنوع اکوسيستم گياهی ، مرتعی و تالابی بوده و به دليل وجود غذای مناسب و برخورداری از امنيت ، چشم اندازهای بی نظير و استثنايی زيستگاه مناسب و باارزش برای وحوش و پرندگان آبزی می باشد ، می توان با افزايش انگيزه های جامعه محلی در ارتباط با فعاليتهای زيست محيطی و تغيير نگرش در بخش دولتی و جامعه محلی نسبت به جايگاه ها و توانمندی ها ، نسبت به مديريت و حفاظت از منابع زيستی ، از تنوع زيستی تالاب ميانکاله حفاظت نمود .

     همچنين اين جزيره به دليل برخورداری از مناظر شگفت انگيز و دارا بودن پرندگان مهاجر و وحوش کم نظير می تواند به عنوان يک قطب توريستی در کشور و حتی در آسيای ميانه باشد که با اجرای هدف های توسعه جهانگردی ، باعث کسب درآمد و جذب ارز ، ايجاد مشاغل جديد و متنوع در سطح منطقه ، استفاده سالم و مفيد اهالی منطقه و ساير مناطق از اوقات فراغت ، افزايش بهره زايی کار و ايجاد انگيزه و علاقمندی در نيروهای متخصص و جذب آنها در منطقه ، افزايش حجم جهانگردان داخلی و خارجی و افزايش متوسط اقامت جهانگردان شود .

    به طور کلی با توجه به استعدادهای بالقوه فراوان اين شبه جزيره ، می توان با برنامه ريزی صحيح و اصولی به ساماندهی و ترقی شبه جزيره دست پيدا کرد و اين استعدادها را بالفعل نمود . اميد که اين جزيره فراموش شده مورد توجه مسئولان قرار گيرد .

منابع و مأخذ :

1- « سيمای طبيعی و مناطق حفاظت شده استان مازندران » ، روابط عمومی و آموزش همگانی ، اداره کل حفاظت محيط زيست استان مازندران ، ساری ، تابستان 1382

2- « سيمای طبيعی پناهگاه حيات وحش ميانکاله » ، روابط عمومی و آموزش همگانی ، اداره کل حفاظت محيط زيست استان مازندران ، ساری ، زمستان 1382

3- شايان ، ليلا ، « اينجا ، خزر شما را در آغوش می گيرد » ، روزنامه جام جم ، شماره 949 ، 1382

4- ديوسالار ، عبدالرحيم ، « حفاظت تنوع زيستی تالاب ميانکاله از طريق توانمند سازی جامعه محلی » ، روزنامه جام جم ، ش ؟ ، 1383

http://www.KSABZ.NET     1-

http://eprquds.blogfa.com     -2