شهروندان

صاحبنظران

شهرداران

1ـ كمبود امكانات رفاهي و خدمات شهري

1ـ ترافيك ناهنجار

1ـ عدم احساس تعلق شهروندان و مشاركت پائين

2ـ بيكاري و نبود يا كمبود فرصت هاي شغلي

2ـ رشد ناهنجار و بي رويه شهرها

2ـ فقر فرهنگ شهرنشيني

3ـ گسترش اعتياد

3ـ مسائل و مشكلات زيست محيطي ، آلودگي و ….

3ـ حاشيه نشيني

4ـ مديريت ناكارآمد مجموعه هاي شهري كشور

4 ـ مسكن و مسائل آن

4ـ بيكاري

5ـ رشد بي رويه جمعيت و شهرنشيني و فرهنگ پائين شهرنشيني

5 ـ گسترش ناهنجاريهاي اجتماعي ، بيكاري و كمبود امكانات و خدمات شهري

5ـ كمبود امكانات فرهنگي و مهاجرت بي رويه روستائيان به شهرها

در زمينه ارتباط شهر نشيني و گسترش انحرافات اجتماعي و آسيبهاي اجتماعي هم هر سه جز مصاحبه شوندگان با بيش از 75 درصد به اين ارتباط اعتقاد دارند، به عبارت ديگر، همزمان با گسترش شهر نشيني انتظار مي رود آمار آسيبهاي اجتماعي هم افزايش يابد. سنجش آمار هاي ثانويه هم اين ارتباط را تأييد مي كند.

جدول ( 7) تفاوت‌هاي شهرنشيني قبل و بعد از انقلاب (به ترتيب اولويت )

از ديد‌گاه صاحبنظران و شهرداران

مهمترين تفاوت شهرنشيني قبل و بعد از انقلاب از ديدگاه صاحبنظران، مهاجرت بيشتر روستائيان به شهر و تغيير الگوي مهاجرت به سمت مهاجرتهاي خانوادگي و رشد سريع شهرهاست. ولي شهرداران رشد سريع دركناركاهش امكانات و خدمات شهري را مهمترين تفاوت عنوان مي كنند. در ساير حوزه ها هم اگر نه در اولويت ولي اشتراك نظر دارند و اين نشانه همسوئي نظرات صاحبنظران و شهرداران است.

الف: تحليل و تفسير نتايج داده‌هاي ثانويه

امروزه در بحث از توسعه شاخصهاي تك متغيري مانند درآمد سرانه، سرانه مصرف انرژي و … اعتبار كافي ندارند و محققين به شاخصهاي تركيبي مانند شاخص توسعه انساني سازمان ملل[10] كه در آن به متغيرهائي چون اميد به زندگي، تأمين معاش و درآمد سرانه و آموزش، كه اولي معرف وضعيت بهداشتي، دومي معرف كيفيت معاش و زندگي و بالاخره سومي معرف وضعيت فرهنگي هستند، رو آورده اند. ما هم به تبعيت از اين روند جهاني نگاه به توسعه ،سعي كرديم با استفاده از شاخصهاي چند متغيره به تحليل ميزان توسعه يافتگي يا عدم توسعه استانها ورابطه آن با شهر و شهرنشيني بپردازيم. از اينرو، در اينجا لازم است ابتدا مفاهيم توسعه ،توسعه فرهنگي و توسعه شهري را روشن ساخته، سپس نتايج حاصل از سنجش اين متغير ها در استانهاي كشور را نقد و بررسي كنيم.

توسعه عبارت است از فرايندي چند بعدي كه در جريان آن تغييرات اساسي در ساختار هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جامعه رخ مي دهد به گونه اي كه سبب جهت گيري متفاوت نظام اجتماعي وتغيير وجه نظر مردم و طرز تلقي آنها مي گردد. (تودارو 1365 :115)

توسعه فرهنگي فرآيندي ست كه در طي آن با ايجاد تغييراتي در حوزه هاي ادراكي، ارزشي و گرايشهاي انسان، قابليتها و باورها ،شخصيت ويژه اي را در آنها به وجود مي آورد كه حاصل اين باورها و قابليتها، رفتارها و كنش هاي خاصي است كه مناسب توسعه مي باشد. (ازكيا 1377 : 20) توسعه فرهنگي دگرگوني ست كه از طريق تراكم برگشت ناپذير عناصر فرهنگي (تمدن) در يك جامعه معين صورت مي‌گيرد و بر اثر آن جامعه كنترل مؤثري را بر محيط طبيعي و اجتماعي اعمال مي‌كند .در اين تراكم برگشت ناپذير، معارف، فنون، دانش و تكنيك به عناصري كه از پيش وجود داشته است و از آن مستقل شده، افزوده مي شود. (توسلي، 1370: 438) منظور از توسعه شهري در اينجا ميزان بهبود و برخورداري از شاخصهائي چون آب لوله كشي شده، برق، تلفن ،سرانه هزينه هاي عمراني شهرداري، شاخصهاي بهداشتي و.. است. و توسعه اقتصادي را بهبود در شاخص توليد ناخالص داخلي تعريف نموده ايم. بر اين اساس، سعي كرديم سطوح توسعه فرهنگي ،توسعه اقتصادي وشاخص توسعه شهري را در استانهاي مختلف كشور مطالعه كنيم.

شاخصهاي توسعه

به منظور سنجش سطوح توسعه استانهاي مختلف كشور سه كار تعيين سطح توسعه با استفاده از تكنيك تحليل عاملي انجام گرديد. هر كدام از تحليلهاي فوق با استفاده از تعدادي متغير مورد سنجش قرار گرفت. علت انجام سه نوع تعيين سطح توسعه رسيدن به جامعيت تحليلي و تبيين ارتباط انواع توسعه با يكديگر بوده است. اين سه مطالعه عبارت اند از:

1ـ تعيين سطح توسعه عمومي استانها با استفاده از 15 متغير

2ـ تعيين سطح توسعه فرهنگي استانها با استفاده از 11 متغير

3ـ تعيين سطح توسعه شهري استانها با استفاده از 14 متغير[11]

مراحل كار

ابتدا شاخصهائي كه به نظر محقق بر روي پديدة توسعه به طوركلي به صورت نظري مؤثر بودند بر اساس مطالعات پيشين و گزارشهاي توسعه سازمانهاي بين المللي و مطالعات مربوط به كشورهاي توسعه نيافته شناسائي شد. سپس، از بين متغيرهاي گوناگون گرد آوري شده به تناسب تعدادي متغير، وارد ماتريس همبستگي شدند و بر اساس محاسبه الفاي كرنباخ همبستگي آنها با هم سنجيده شد.[12] اين ضريب بين 1ـ0 متغير است. صفر نشانه عدم همبستگي متغيرها و يك نشانه همبستگي كامل متغيرها با هم مي باشد. به عبارت ديگر، آيا احتمال سنجش شاخص واحدي نظير توسعه از طريق متغيرهاي فوق منطقي ست (در صورتيكه ضريب كرونباخ بيش از 75 باشد ضريب قابل قبولي ست. )

شاخصهاي مورد بررسي

پس از محاسبه الفاي كرونباخ با وارد كردن متغيرهاي مختلف به مدل كه بيانگر همبستگي دروني متغيرها و در نتيجه نزديكي آنها به هم، جهت تبيين يك شاخص خاص مي‌باشد. در نهايت، يازده شاخص ذيل براي سنجش توسعه فرهنگي انتخاب شدند:

1ـ ميزان سواد 2ـ نسبت اشتغال 3ـ ميزان بيكاري 4ـ نسبت خانوار داراي تلفن 5ـ نسبت كتاب 6ـ نسبت تعداد سينما 7ـ نسبت باسوادي زنان 8ـ نرخ طلاق 9ـ تعداد كتابخانه 10ـ بار تكفل 11ـ ارزش تحصيلات عالي. پس از محاسبه آلفاي كروبناخ براي متغيرهاي فوق نتيجه زير بدست آمد: ضريب همبستگي آنها 86 درصد، كه ضريب قابل قبولي مي باشد به دست آمد[13]. سپس، با همين داده ها تحليل عاملي[14] انجام شد. و 11 متغير فوق بر اساس مقدار ويژه[15]، در 3 عامل جاي گرفتند كه روي هم رفته مي توانستند 78 درصد واريانس متغير وابسته را تبيين نمايند. سپس، ماتريس ضرايب همبستگي عامل محاسبه گرديد و نيز نمودار پراكنش مقدارهاي ويژه به دست آمد تا ارزش هر متغير در هر عامل مشخص گردد.

عامل اول، شامل متغيرهاي نسبت اشتغال به جمعيت فعال، بيكاري، بار تكفل.

عامل دوم، شامل متغيرهاي ميزان با‌سوادي،نسبت تحصيلات عالي،نسبت با‌سوادي زنان، تعداد سينما.

عامل سوم، شامل متغيرهاي طلاق، نسبت كتاب، تراكم نفر در واحد مسكوني مي باشد.

سپس، شاخص توسعه اي ساخته شد كه متشكل از متغيرهاي 11 گانه فوق بود. اما، براي اينكه متغيرها جهت منفي خنثي شود، كليه متغيرها با عدد 30 جمع شدند. آنگاه نمره (شاخص) توسعه هر استان به دست آمد. نمره ها از حداقل (Min=18/31) تا (Max=38/44) بود. كمترين نمره توسعه متعلق به استان سيستان و بلوچستان و بيشترين نمره توسعه متعلق به استان سمنان بوده است. سپس، از طريق محاسبه دامنه تغييرات (كه فاصله بين حداقل و حداكثر نمره استانها ست) استانها در پنج گروه تقسيم بندي شدند، گروه اول، با كمترين سطح توسعه شامل استانهائي مي باشد كه نمرة آنها بين 31/18 تا 33/22 بود و ميانگين نمرة توسعه مجموع استان‌ها 30 بوده است.

جدول (8 ) شاخص توسعه شهري، فرهنگي و اقتصادي استانها

ضريب همبستگي بين ميزان شهرنشيني و شاخص توسعه فرهنگي (r =0/40) و شاخص توسعه اقتصادي (r =0/56) و با شاخص توسعه شهري ( r =0/77) بوده است.

در جدول شماره 8 نمرة بدست آمده براي هر استان در سه حوزه توسعه اقتصادي، فرهنگي و توسعه شهري منعكس شده است، نكته قابل توجه، رتبه آخرين استان، سيستان و بلوچستان در هر سه زمينه مي باشد ولي استانهاي رتبه اول در سه محور متفاوت هستنند، هر چند اين استانها همواره در گروه توسعه يافته ها قرار داشته اند.

جدول (9) طبقه بندي سطوح توسعه فرهنگي استانها

پس از مرور شاخصهاي توسعه فرهنگي اكنون شاخصهاي توسعه عمومي استانهاي مختلف را مرور مي كنيم و سپس به شاخصهاي توسعه شهري و ارتباط اين سه با هم خواهيم پرداخت.[16] بررسي نمره توسعه عمومي استان نشان مي دهد كه دامنه نمرة استانها از حداقل 19.77 min = تا حداكثر 56.41 در نوسان بوده است. بنابراين، دامنه تغييرات 36.64 مي باشد. با استفاده از نمرات فوق، كليه استانها در پنج گروه دسته بندي شدند كه نتايج آن به شرح جدول شماره 10 مي باشد.

جدول (10) دامنه نمرات توسعه اقتصادي استانها

نمره توسعه استانها نشانگر توسعه يافتگي برخي استانها در مقابل توسعه نيافتگي بعضي ديگر مي باشد، شكاف قابل توجهي بين استان بسيار محروم با 19.77 امتياز (نمره) و استان بسيار توسعه يافته با 56.4 نمره وجود دارد. در عين حال، تراكم تعداد زياد استانها در گروه اول و دوم به ترتيب 9 استان و 13 استان كه اكثريت قريب به اتفاق استانهاي كشور را شامل مي شود و در سطوح كمتر توسعه يافته است مبين توزيع نابرابر امكانات و مواهب ناشي از توسعه در كشور مي باشد. در عين حال، تعداد انگشت شماري استان وجود دارند كه سطوح توسعه بسيار قابل توجهي دارند. ولي هيچكدام به نمره پايتخت نزديك نيستند و تهران بتنهايي يك گروه مستقل را تشكيل مي دهد و اين خود نماد گوياي «تمركز گرايي شديد» برنامه ريزيهاي اقتصادي ـ اجتماعي در كشور است: تهران توسعه اي حيرت انگيز مي يابد و … تهران به كشوري در درون كشور تبديل مي گردد (حبيبي ,1375 :150 )

شاخصهاي به كار رفته در تدوين شاخص توسعه عمومي عبارت اند از : 1ـ نرخ رشد جمعيت 2ـ نرخ عمومي فعاليت 3ـ نرخ اشتغال 4ـ نرخ اشتغال صنعتي 5 ـ نسبت جمعيت باسواد 6ـ نسبت باسوادي زنان 7ـ نسبت داراي تحصيلات عاليه 8 ـ تعداد كارگاههاي بزرگ صنعتي 9ـ نرخ مهاجرت 10ـ‌ نرخ اشتغال كشاورزي 11ـ نرخ طلاق 12ـ‌ نرخ بيكاري 13ـ پوشش واقعي تحصيلي 14ـ تعداد تخت بيمارستان 15ـ تعداد كتابخانه‌هاي عمومي

براي سنجش شاخص توسعه شهري استانها از متغيرهاي ذيل بهره گرفتيم:

1ـ درصد هزينه‌هاي عمراني شهرداري 2ـ نسبت پزشك در شهر 3 ـ نسبت مراكز بهداشتي و درماني 4ـ سرانه مصرف برق 5ـ درصد خانوار داراي تلفن 6ـ نسبت خانوار داراي آب لوله‌كشي 7ـ تراكم نفر در اتاق 8 ـ تراكم خانوار در واحد مسكوني 9ـ درصد طلاق 10ـ درصد خانوار مالك مسكن 11ـ درصد با‌‌سوادي 12ـ نسبت صندلي سينما 13ـ درصد بيكاري 14ـ درصد شاغلان به جمعيت فعال. نمره توسعه شهري از حداكثر 83/56 براي استان تهران تا 01/45 براي استان بسيار محروم سيستان و بلوچستان در نوسان مي باشد. ضرائب همبستگي محاسبه شده بين اين سه شاخص گوياي ارتباط نزديك و معني دار اين سه متغير مي باشد. به عبارت ديگر، استانهاي توسعه يافته ايران تنها در يك زمينه از رشد و توسعه قابل ملاحظه در مقايسه با ديگران برخودار نيستند. بلكه، در همه زمينه ها و شاخصها فاصله استانها محسوس است.

آزمون فرضيات و تحليل نتايج

در اين تحقيق (رساله ) شهر و شهرنشيني به عنوان متغير مستقل منظور شده اند؛ اما، بايد يادآور شويم ،شهر نشيني داراي دوگونه تاثير بر ساير پديده ها مي باشد، برخي از اين تأثيرات به صورت مستقيم وبعضي ديگر از طريق ساير متغيرها، اثراتي بر جاي مي گذارند، بنابراين، برخي از تاثيرات شهرنشيني به نفس شهرنشيني ارتباط مستقيم ندارند، اما به دليل همزاد بودن با شهر و شهرنشيني، ما به سنجش تأثير ناخالص آنها اقدام كرده ايم، به عبارت ديگر. همزمان با گسترش شهر نشيني در يك جامعه شرايطي پديد مي آيد كه زمينه بروز و ظهور برخي پديده ها فراهم مي گردد. اين تأثير هم از جنبه هاي مثبت و هم از بعد پيامد هاي منفي قابل بررسي است. همچنانكه هر سه جامعه آماري اين مطالعه (در يك ارزيابي ظاهرا پارادوكسيكال ) هم رابطه شهر و توسعه و پيشرفت را و هم تأثير گسترش شهرنشيني بر افزايش آسيبهاي اجتماعي را تائيد و تأكيد نمودند. رابطه بين شهر نشيني به عنوان متغير مستقل و شاخصهاي اقتصادي, اجتماعي كه در ماتريس همبستگي نمايان شده است، بيانگر ارتباط متغير هاي وابسته مورد بررسي با پديده شهر نشيني است. ميزان شهر نشيني با توسعه فرهنگي (40/0 r =) و توسعه اقتصادي (55/0= r) همبستگي قابل توجه و معناداري دارد.

يكي از فرضيات مورد بررسي، وجود رابطه هم تغييري بين گسترش شهرنشيني و نرخ مشاركت زنان بوده است. نتايج بدست آمده فرضيه فوق را تائيد نمي كنند. به عبارت ديگر در استانهائي كه داراي ميزان بالاتري از شهرنشيني هستنند، نرخ مشاركت بالا نيست، به نظر مي‌رسد، دليل اين امر سنتي بودن بافت شهري در ايران (گسترش روستاـ شهرها) مي‌باشد، به عبارت ديگر بخش قابل توجهي از شهر هاي ما فقط از بعد آماري و رسمي شهر هستند و از شهريت واقعي در آنها خبري نيست و روابط غالب در اين شهرها، سنت هاي ديرين است.

جدول ( 11 ) ماتريس همبستگي شهرنشيني و متغير‌هاي مورد بررسي

يكي ديگر از فرضيات اين تحقيق وجود رابطه بين ظهور طبقه متوسط و گسترش شهرنشيني ست، همبستگي محاسبه شده بين اين دو متغير گوياي همبستگي اين دو متغير است. (r =0/40) همبستگي بين شهر نشيني و بعد خانوار نيز نشانگر تاثير منفي گسترش شهر نشيني بر بعد خانوار است. يعني هر چه شهر نشيني افزايش مي يابد، بعد خانوار كاهش مي يابد، (44/0 – = r ). همچنين نسبت طلاق در استانهاي مختلف نشان مي دهد كه همراه با بالا رفتن شهرنشيني ميزان طلاق هم افزايش مي يابد. 0/39)=r) و اين ارتباط معنا دار هم مي باشد، به عبارت ديگر، همزمان با افزايش شهرنشيني بايد انتظار افزايش نرخ طلاق را هم داشته باشيم. بين ميزان شهرنشيني و نرخ مشاركت زنان در نيروي كار رابطه معنا د اري به دست نيامده است، اين امر، به دو دليل عمده، اول تعريف كار زنان در كشور و دوم نرخ بسيار بالاي مشاركت زنان در نيروي كار روستائي و كشاورزي و در نتيجه كسب نمرات بالا به وسيله استانهاي با نرخ روستا نشيني بالا مانند بوير احمد و چهار محال و بختياري مربوط است.

ادامه جدول (11 )

بين ميزان خودكشي و شهر نشيني در ايران رابطه مثبت و معنا‌دار وجود دارد و اين رابطه معني دار است و اين مويد تجربه مطالعات قبلي نظير مطالعات دور كيم و ... در فرانسه يا محسني تبريزي در ايران است (R = 0/36)

ادامه جدول (11)

ادامه جدول (11)

بين ميزان شهرنشين و نمره توسعه اقتصادي استانها رابطه معنا داري وجود دارد ، اين بدان معنا ست كه استانهائي كه داراي ميزان بالاي شهرنشيني هستند، توسعه يافته تر مي باشند. بين ميزان شهرنشيني و ميزان اجاره نشيني هم ارتباط قابل توجهي منعكس نيست، اين امر به دليل عدم انعكاس واقعي نرخ اجاره نشيني در آمارهاي كشور به خاطر ترس از ماليات و عوارض مي باشد[17]. همچنين، رابطه بين ميزان شهرنشيني و سهم استان از كل مهاجرتهاي صورت گرفته نشانگر وجود ارتباط قوي و معنا دار بين اين دو متغير مي باشد، استانهاي داراي ميزان بالاي شهر نشيني ،سهم بيشتري از مهاجران را هم جذب كرده اند، (استانهاي شهرنشين تر مهاجر پذيرتر هستند)

شهرنشيني و رابطه آن با شاخصهاي اجتماعي و اقتصادي

همچنين، بررسي رابطه شهر نشيني با شاخص توسعه انساني[18] سازمان ملل متحد براي كشور هاي جهان نشان مي دهد كه بين شهر نشيني و توسعه انساني همبستگي بالائي وجود دارد. شهر نشيني به عنوان متغير مستقل در اين تحليل بخشي قابل توجه از نمرة توسعه انساني كشور هاي جهان را تبيين مي كند (26/0 = R² ) ضريب همبستگي بين دو متغير نيز (r =0/505) و كاملا معني دار است. به عبارت ديگر كشورهاي شهرنشين‌تر از توسعه بيشتري هم برخوردار هستنند.

جدول (12) رابطه بين ميزان شهرنشيني و شاخص توسعه انساني

داده هاي مورد استفاده از گزارشهاي سالانه سازمان ملل متحد 1999 و 1998 استخراج شده اند

جدول (13) رابطه شهرنشيني و اميد زندگي در جهان

مناطق شهري به دليل برخورداري از امكانات بهداشتي، اقتصادي و نيز افزايش سطح آگاهي و تسهيل دسترسي به مجموعه اي از ابزارها و وسايل مادي ومعنوي، داراي كيفيت زندگي و سطح بهداشتي بالاتري هستند. محاسبه ضريب همبستگي بين شهر نشيني و اميد زندگي در بين 200 كشور جهان بسيار بالا (r =.677) و كاملاً معنا دار است . هرچند شهر ها بويژه كلان شهر ها خود زمينه بعضي بيماريها و مشكلاتي نظير بيماريهاي عصبي و قلبي هستند ولي شهر ها عموما كيفيت زندگي از بعد بهداشتي درماني وضعيت بسيار بهتري از مناطق روستائي دارند. در تحليل رگرسيوني تأثير شهر نشيني بر اميد زندگي نيز اين تأثير قابل ملاحظه قابل رويت است، يكي از شاخصهاي توسعه انساني سازمان ملل محاسبه اميد زندگي[19] ست كه معرف سطح بهداشت كشور هاست و عكس آن، يعني محروميت از بقا يا كساني كه به چهل سالگي نمي رسند (شاخص فقر انساني ) بررسي رابطه بين شهر نشيني و اميد زندگي در ايران نشان مي دهد كه اين همبستگي كاملاً معنا دار و مثبت و مستقيم است. يعني، همزمان با افزايش شهر نشيني اميد زندگي در بين انسانهاي مختلف افزايش مي يابد، مدل تحليل رگرسيوني اين ارتباط به شرح زير مي باشد. ^R2 محاسبه انجام شده، نشان مي دهد حدود نيمي از تغييرات اميد زندگي به وسيله شهر نشيني قابل تبيين است و اين ميزان كاملاً معنا دار هم مي باشد.

جدول (14) رابطه شهرنشيني و اميد زندگي در ايران

تحليل رگرسيوني در مدلهاي مختلف تأثير شهر نشيني را بر مرگ و مير كودكان جهان نشان مي دهد. حدود 295/0 در مدل خطي و (332/0 = R²) در مدل كيوبيك را متغير شهر نشيني تبيين مي كند و اين تاثير در هر دو مدل كاملاً معنا دار است. به عبارت ديگر، هر چه شهر نشيني در كشوري بيشتر گردد، از ميزان مرگ و مير كاسته مي شود و نمودار رگرسيوني و محاسبه ضريب همبستگي نيز اين مهم را نشان مي دهد كه رابطه منفي معكوس معنا دار وجود دارد. (54/0- = r )

جدول (15) رابطه بين شهرنشيني و مرگ ومير كودكان در جهان

شهرنشيني با شاخصهاي توسعه ارتباط نزديكي دارد. يكي از اين شاخصها ميزان مرگ ومير كودكان است . به عبارتي، هر چه در يك كشور يا استاني ميزان شهرنشيني افزايش يابد انتظار مي رود از ميزان مرگ ومير كودكان به دليل افزايش سطح خدمات بهداشتي, آگاهي خانوار و ... كاسته شود . محاسبه رابطه اين دو نشان دهنده رابطه منفي و معنا دار بين آنهاست . (-0/56 = r)

جدول (16) همبستگي شهر نشيني و نرخ مرگ و مير كودكان در ايران

شهرنشيني در كشورهاي در حال توسعه و نيز تعداد شهر ها در مناطق مختلف توزيع مناسبي ندارد. تحليل واريانس توزيع شهر نشيني طي سه دهه گذشته بين استانهاي كشور نشان مي‌دهد. اين تفاوت معنا دار، بين گروههاي مختلف (استانها ) است. به عبارتي استانهاي مختلف ميزانهاي كاملا متفاوتي از شهر نشيني را (نابرابر بودن شديد ميزانهاي شهرنشيني استانها) تجربه كرده اند و به دليل ارتباط بين توسعه و شهر نشيني، ميزان توسعه استانها نيز با هم تفاوت فاحشي دارد .

يكي از مهمترين شاخصهاي توسعه در كشور هاي مختلف ميزان درآمد سرانه يا سهم هر كس از توليد ناخالص داخلي ست (هر چند معرف برخوداري همه آحاد جامعه از مواهب توسعه نباشد) سنجش رابطه بين شهرنشيني و ميزان درآمد سرانه كشورها نشان مي دهد. متغير شهرنشيني بخش مهمي از تغييرات آن را تبيين مي كند، و بين اين دو هم تغييري قابل توجهي وجود دارد.

جدول (17) رابطه بين توليد سرانه و ميزان شهرنشيني در جهان

جدول (18) رابطه بين ميزان شهرنشيني و سهم از توليد ناخالص داخلي

بررسي اين شاخص (رابطه بين درآمد سرانه و ميزان شهرنشيني) در كشور ايران هم مويد رابطه جهاني ست، به عبارت ديگر، استانهاي شهرنشين تر داراي سهم سرانه بيشتري از توليد نا خالص داخلي هستنند، ضريب همبستگي محاسبه شده برابر (r = 0/45) و معنا دار است.

گسترش شهر نشيني از عوامل گوناگوني متأثر است، يكي از مهمترين اين متغيرها نرخ رشد طبيعي جمعيت است .زيرا افزايش شهرنشيني در يك كشور به چند دليل عمده اتفاق مي افتد از جمله مهاجرت، رشد جمعيت، و تغيير تعريف نقاط شهري، و بلعيده شدن روستاهاي اطراف بوسيله شهر ها،نرخ رشد جمعيت كشور طي چند دهه(1335 تا 1375) و ارتباط آن با ميزان رشد شهرنشيني محاسبه گرديد، همبستگي محاسبه شده بين نرخ رشد اين دو طي چند دهه گذشته در ايران بيانگر همسوئي و هم تغييري كامل آنهاست. (92/0 = r ) يعني، طي دوره مورد بررسي جهت هر دو متغير رشد صعودي ست (هر چند نرخ شهر نشيني هميشه بيش از رشد جمعيت بوده است). و نيز هرچه رشد جمعيت در كشور بالا بوده است در همان دوره ما شاهد رشد بيشتري در ميزان شهرنشيني هم هستيم.

جدول (19) همبستگي بين ميزان رشد شهر نشيني و نرخ رشد جمعيت كشور

رشد جمعيت در مناطق روستائي بيش از مناطق شهري ست و با طبع كشور هائي كه داراي شهرنشيني بالاتري هستند، انتظار مي رود داراي نرخ رشد جمعيت كمتري باشند، هر چند اين قاعده در همه جا به يكسان صادق نيست . در بين همه كشور هاي جهان، رابطه همبستگي معكوس منفي و كاملاً معنا داري بين اين دو متغير مشاهـــده مي شود. اين رابطه در كشور ايران نشان مي دهد كه استانهاي داراي شهرنشيني بالاتر از نرخ رشد جمعيت كمتري برخورداند و همبستگي اين دو در ايران (r =-.540 ) مي باشد.

جدول (20) رابطه شهر نشيني و رشد طبيعي سالانه جمعيت در جهان

نتيجه گيري:

تجربه جوامع توسعه يافته بيانگر هم تغييري توسعه با شهر نشيني ست، رابطه بين شهر نشيني و توسعه در سطح دنيا نشان مي دهد كه سهم قابل ملاحظه اي از توسعه كشور ها به وسيله متغير شهر نشيني قابل تبيين است و در عين حال، اين تأثير كاملاً معنا دار است به عبارتي كشور هاي شهر نشين تر در دنيا كشور هاي توسعه يافته تري هستند. در ايران هم اين ارتباط كاملاً صادق است يعني استانهاي با شهر نشيني بالا نمره توسعه بالاتري هم به خود اختصاص مي دهند، نكته مهم ديگر اين است كه علاوه بر توزيع نابرابر ميزان شهرنشيني در كشور، طي چند دهه گذشته همواره برخي استانها داراي بيشترين تعداد نقاط شهري نيز بوده اند و چون در نظام برنامه ريزي ما يكي از شاخصهاي تخصيص بودجه تعداد شهر و شهرستانهاي يك استان مي باشد به طور طبيعي سهم اين استانها از اعتبارات عمراني و ملي و در نتيجه از توليد ناخالص داخلي بيش از ديگر مناطق بوده است. بنابراين، رشد شهرنشيني در كشور ما داراي چند ويژگي عمده مانند: شتابان ،داراي توزيع بسيار نا متوازن و تمركزگرايانه، برونزا و در ارتباط مستقيم با فروپاشي اقتصاد كشاورزي و روستائي در چند دهه اخير بوده است. شهرنشيني با خود پيامد هاي مثبت و منفي فراواني به ارمغان مي آورد بخصوص، سهم الگوي شهرنشيني در اين ميان قابل توجه است. بررسي رابطه شهرنشيني با متغيرهاي اقتصادي و اجتماعي مانند طلاق، اعتياد، سرقت، سن ازدواج، مرگ ومير كودكان، اميد زندگي، مهاجر پذيري و.... بيانگر وجود رابطه همبستگي قابل توجه با هريك از متغير هاي فوق مي باشد.

منابع و مآخذ

1ـ ازكيا، مصطفي (1374) جامعه شناسي توسعه ، تهران، نشر كلمه

2ـ اعتماد ،گيتي (1367) شهرنشيني در ايران، تهران، انتشارات آگاه

3 ـ پيران، پرويز (1369) ديد گاهها ي نظري در جامعه شناسي شهر وشهرنشيني، اطلاعات سياسي و اقتصادي شماره هاي مسلسل 50-40

4 ـ پيران، پرويز (1366) شهرنشيني شتابان و ناهمگون، اطلاعات سياسي ـ اقتصادي سال 2،شماره 14

5 ـ تودارو، مايكل (1366) توسعه اقتصادي در جهان سوم، ترجمه غلامعلي فرجادي ،سازمان برنامه و بودجه

6ـ توسلي غلامعباس (1374) جامعه شناسي شهري ، تهران دانشگاه پيام نور

7ـ ديكنز، پيتر (1375) جامعه شناسي شهري، ترجمه حسين بهروان مشهد ،شركت به نشرآستان قدس رضوي

8 ـ دواس. دي، ائي (1376) پيمايش در تحقيقات اجتماعي، ترجمه هوشنگ نائبي، تهران نشر ني

9ـ رفيع پور، فرامرز (1379 ) انومي در شهر تهران، تهران ،شركت سهامي انتشار

10ـ زنجاني، حبيب اله (1370) جمعيت و شهرنشيني، مركز مطالعات و تحقيقات شهرسازي و معماري ايران

11ـ حبيبي، محسن (1375) از شارتا شهر تهران، انتشارات دانشگاه تهران

12ـ جوان، جعفر (1366) جمعيت ايران و بستر جغرافيائي آن مشهد، دانشگاه مشهد

13ـ صديق، رحمت اله (1380) جزوه جامعه شناسي شهري دانشگاه تهران نيمسال اول 1380-1379

14ـ طالقاني و ديگران (1369) مطالعات جامعه شناسي شهر تهران (جمعيت)

15ـ گيلبرت و گاگلر (1375 ) شهر ها، فقر و توسعه ترجمه پرويز كريمي و ناصري، شهرداري تهران.

16ـ محسني تبريزي، عليرضا (1372) بررسي عوامل موثر بر گرايش به ونداليسم ناشر شهرداري تهران

17ـ مركز آمار ايران (1335) نتايج سرشماري عمومي نفوس ومسكن

18ـ مركز آمار ايران (1345) نتايج سرشماري عمومي نفوس ومسكن

19ـ مركز آمار ايران (1355) نتايج سرشماري عمومي نفوس ومسكن

20ـ مركز آمار ايران (1365) نتايج سرشماري عمومي نفوس ومسكن

21ـ مركز آمار ايران (1375) نتايج سرشماري عمومي نفوس ومسكن

22ـ مركز آمار ايران (1380 ) سالنامه آماري1379

23ـ ميرزائي، محمد و ديگران (1378) جمعيت، توسعه وبهداشت باروري، تهران نشر بشري

24ـ علوي، عليرضا (1380) الگوي مشاركت شهروندان در اداره امور شهرها، جلد دوم، ناشر وزارت كشور

منابع انگليسي:

25-Butler.Edgar,w (1979 ) urban sociology , New York, Harper & Row

26-Bhagat.R.B(2001 )urbanization in India,Brezil,general population conference

27-Mellor.J.R(1987 )urban sociology in urbanized society .Routldge

28- PRB(1999 ).world population data sheet

29- United Nations (2000) Human Development Report

[1] ـ دانشيار گروه علوم اجتماعي دانشگاه اصفهان

[2] ـ دانشيار گروه علوم اجتماعي دانشگاه اصفهان

[3] ـ عضو گروه علوم اجتماعي دانشگاه بوعلي سينا

1-Explanation theory

2-Normative theory

[6] ـ اين مقاله خلاصه اي ست از رساله دكتري جامعه شناسي با عنوان "تحولات شهرنشيني و پيامد هاي اجتماعي آن در ايران 1375-1355" در دانشگاه اصفهان به راهنمائي آقاي دكتر نصراله پور افكاري ودكتر صمد كلانتري و مشاور ه آقاي دكتر ابراهيم انصاري

1-Urban problems

[8]ـ البته علي رغم تلاش مضاعف نگارنده و پي گيري كتبي، حضوري، تلفني و آشنا تراشي تنها حدود بيست وچهار شهردار به پرسشنامه پاسخ داده اند. شهردار تهران هم پرسشنامه را به شهردار منطقه 16 طي نامه 37935 ارجاع و به وسيلة ايشان تكميل شد.

1-multi dimension

1. Human Development Indicator (HDI)

[11]- ليست كامل متغير هاي استفاده شده پيوست گزارش اصلي مي باشد.

[12]ـ طرق مختلفي در تعيين مناسب بودن مجموعه اي از متغيرها در ماتريس همبستگي براي تحليل عامل وجود دارد …از جمله اين راهها استفاده از آماره اي بنام KMO است كه دامنه آن از 0 تا 1 است چنانچه مقدار اين آماره بيش از 70% بوده ،همبستگيهاي موجود به طور كلي براي تحليل عامل بسيار مناسب اند.(نائبي ,1376 :255 )

1 -Standard - Alpha = 0/86

2 -Factor Analysis

3 - Egn Value

[16]ـ محاسبه نمره استانها بر اساس فورمول زير با استفاده از دستور compute بدست آمد:

30 = [zdev₁ + zdev₂ + zdev₃ +... ] + Dev Index

[17] ـ در سالهاي 1370تا 1378 كه نويسنده در تهران مستاجر بود بار ها بوسيله صاحبخانه توجيه مي شد كه اگر از دارائي مراجعه كردند ،شما خود را به عنوان فاميل معرفي كنيد و حتما بگوئيد ،مجاني !!!در اين ملك ساكن هستيد.

2-HDI (human development indicator)

Life Expectency